پوسیدگی دندان یکی از شایع‌ترین مشکلات دوران کودکی است؛ اما بسیاری از موارد آن را می‌توان با مراقبت درست، از سال‌های ابتدایی زندگی کاهش داد.
پیشگیری فقط به مسواک زدن محدود نمی‌شود. خمیردندان فلورایددار، تعداد دفعات مصرف قند، نوشیدنی‌های شیرین، تمیز کردن بین دندان‌ها، وضعیت دندان‌ها و میزان خطر پوسیدگی کودک و مراجعه منظم به دندانپزشک همگی در پیشگیری نقش دارند.
برنامه پیشگیری برای همه کودکان یکسان نیست. کودکی که سابقه پوسیدگی دارد، ممکن است به مراقبت بیشتری نسبت به کودکی نیاز داشته باشد که خطر پوسیدگی او پایین‌تر است.
در این مقاله می‌خوانید
- از چه زمانی باید پیشگیری از پوسیدگی را شروع کرد؟
- پنج کار اصلی برای پیشگیری از پوسیدگی دندان کودک
- توضیح هر کدام از نُه توصیه
- آیا پوسیدگی اولیه همیشه به ترمیم نیاز دارد؟
- برنامه عملی والدین برای پیشگیری
- اگر با وجود مسواک زدن باز هم پوسیدگی دارد چه کنیم؟
- چه کودکانی به برنامه دقیق‌تری نیاز دارند؟
- سؤالات متداول والدین
از چه زمانی باید پیشگیری از پوسیدگی را شروع کرد؟
پیشگیری از پوسیدگی از زمان رویش اولین دندان شروع می‌شود.
لازم نیست منتظر بمانیم کودک چندین دندان داشته باشد یا اولین پوسیدگی ظاهر شود. با رویش اولین دندان، مراقبت روزانه از دندان‌ها باید آغاز شود.
همچنین بهتر است اولین مراجعه دندانپزشکی کودک حداکثر تا ۱۲ ماهگی انجام شود تا وضعیت دهان و خطر پوسیدگی بررسی و برنامه مراقبتی مناسب کودک مشخص شود.
برای جزئیات بیشتر: اولین مراجعه کودک به دندانپزشک چه زمانی باید باشد؟
پنج کار اصلی برای پیشگیری از پوسیدگی دندان کودک
برای بیشتر کودکان، پیشگیری مؤثر بر چند عادت ساده اما مداوم استوار است:
روزی دو بار مسواک با خمیردندان فلورایددار
کاهش دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین
تمیز کردن بین دندان‌ها در صورت تماس دندان‌ها
مراجعه منظم و ارزیابی خطر پوسیدگی
استفاده از روش‌های پیشگیرانه مانند فلوراید حرفه‌ای یا سیلانت، در صورت نیاز
اجرای منظم همین اقدامات، اهمیت بیشتری از مراقبت‌های مقطعی دارد.
توضیح هر کدام از نُه توصیه
۱. مسواک زدن را از اولین دندان شروع کنید
با رویش اولین دندان، مسواک زدن باید آغاز شود.
کودکان خردسال معمولاً نمی‌توانند تمام سطوح دندان‌ها را به‌خوبی تمیز کنند؛ بنابراین والدین باید بخش اصلی مسواک زدن را انجام دهند یا بر آن نظارت داشته باشند. به‌طور معمول، دندان‌های کودک باید روزی دو بار با خمیردندان حاوی فلوراید تمیز شوند.
چه مقدار خمیردندان استفاده کنیم؟ مقدار خمیردندان باید متناسب با سن کودک باشد:
- زیر ۳ سال: مقدار بسیار کم، حدود اندازه یک دانه برنج یا لکه کوچک
- ۳ تا ۶ سال: حدود اندازه یک نخود
در سال‌های ابتدایی، بهتر است مسواک زدن تحت نظارت والدین باشد تا مقدار مناسب خمیردندان استفاده شود و کودک تا حد امکان خمیردندان را نبلعد. مسواک زدن منظم با خمیردندان فلورایددار یکی از مهم‌ترین اقدامات قابل انجام در خانه برای کاهش خطر پوسیدگی است.
۲. فقط مقدار شیرینی مهم نیست؛ دفعات مصرف هم مهم است
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین فقط به مقدار شیرینی مصرفی کودک توجه می‌کنند. دفعات قرار گرفتن دندان‌ها در معرض قند نیز اهمیت دارد.
اگر کودک در طول روز بارها شکلات، بیسکویت، کیک یا نوشیدنی شیرین مصرف کند، دندان‌ها بارها در معرض شرایطی قرار می‌گیرند که می‌تواند روند پوسیدگی را تقویت کند. بنابراین بهتر است مصرف خوراکی‌های شیرین تا حد امکان محدود و برنامه‌ریزی‌شده باشد، نه اینکه به‌صورت پراکنده در طول روز تکرار شود.
خوراکی‌ها و نوشیدنی‌هایی که باید بیشتر مورد توجه باشند عبارت‌اند از:
- شکلات و آب‌نبات
- بیسکویت و کیک
- شیرینی‌ها
- نوشابه
- نوشیدنی‌های شیرین‌شده
- برخی آبمیوه‌ها و نوشیدنی‌های آماده
- خوراکی‌های شیرین و چسبنده
هدف، ایجاد یک رژیم غذایی غیرواقع‌بینانه و حذف کامل همه شیرینی‌ها نیست؛ الگوی مصرف و تعداد دفعات اهمیت زیادی دارد.
۳. نوشیدنی‌های شیرین را دست‌کم نگیرید
گاهی والدین مصرف شیرینی را کنترل می‌کنند، اما نوشیدنی‌های شیرین را جدی نمی‌گیرند. نوشابه، نوشیدنی‌های میوه‌ای شیرین‌شده و سایر نوشیدنی‌های حاوی قند می‌توانند دفعات تماس دندان با قند را افزایش دهند.
برای رفع تشنگی، آب ساده معمولاً انتخاب مناسبی است. همچنین بهتر است نوشیدنی‌های شیرین به‌صورت مکرر و جرعه‌جرعه در طول روز مصرف نشوند.
۴. وقتی دندان‌ها به هم تماس دارند، بین آنها را هم تمیز کنید
مسواک نمی‌تواند همه سطوح بین دندان‌ها را به‌خوبی تمیز کند. وقتی دو دندان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و بین آنها تماس وجود دارد، تمیز کردن این نواحی نیز اهمیت پیدا می‌کند.
والدین می‌توانند درباره زمان شروع نخ دندان و روش مناسب تمیز کردن بین دندان‌ها از دندانپزشک کودک راهنمایی بگیرند. این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که دندان‌های کودک کاملاً در کنار یکدیگر قرار گرفته باشند.
۵. فلوراید چه نقشی در پیشگیری دارد؟
فلوراید یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری از پوسیدگی است. فلوراید موجود در خمیردندان به محافظت از مینای دندان کمک می‌کند و می‌تواند روند از دست رفتن مواد معدنی دندان را کاهش دهد و به بازگشت مواد معدنی به مینای دندان کمک کند.
اما استفاده از فلوراید فقط به خمیردندان محدود نمی‌شود. در کودکانی که خطر پوسیدگی بیشتری دارند، دندانپزشک ممکن است فلوراید حرفه‌ای را نیز در برنامه پیشگیری قرار دهد. اینکه کودک به فلوراید حرفه‌ای نیاز دارد یا نه، باید بر اساس وضعیت دهان و میزان خطر پوسیدگی او تعیین شود.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع: فلوراید برای دندان کودک؛ چه زمانی و چگونه استفاده می‌شود؟
۶. آیا سیلانت برای همه کودکان لازم است؟
سیلانت ماده‌ای است که روی شیارها و فرورفتگی‌های برخی سطوح جونده دندان قرار می‌گیرد و می‌تواند به محافظت از این نواحی در برابر تجمع پلاک و ایجاد پوسیدگی کمک کند.
اما سیلانت برای همه دندان‌ها و همه کودکان به یک اندازه ضروری نیست. دندانپزشک بر اساس عواملی مانند موارد زیر تصمیم می‌گیرد که آیا سیلانت برای کودک مناسب است یا خیر:
- شکل و عمق شیارهای دندان
- نوع دندان
- سابقه پوسیدگی
- میزان خطر پوسیدگی
- وضعیت بهداشت دهان
برای مطالعه بیشتر: سیلانت دندان کودکان چیست و چه زمانی توصیه می‌شود؟
۷. همه کودکان به یک اندازه در معرض پوسیدگی نیستند
ممکن است دو کودک هر دو روزانه مسواک بزنند، اما احتمال پوسیدگی در آنها یکسان نباشد. در ارزیابی خطر پوسیدگی، عواملی مانند موارد زیر در نظر گرفته می‌شوند:
- سابقه پوسیدگی
- وضعیت فعلی دندان‌ها
- الگوی مصرف قند
- عادات بهداشت دهان
- میزان دریافت فلوراید
- وجود ضایعات اولیه پوسیدگی
- سن و شرایط کودک
- برخی عوامل پزشکی و رفتاری
به همین دلیل، نسخه واحدی برای همه کودکان وجود ندارد. کودکی که سابقه پوسیدگی‌های متعدد دارد ممکن است به مراقبت‌های پیشگیرانه بیشتری نیاز داشته باشد، در حالی که برای کودکی با خطر پایین‌تر، برنامه ساده‌تری کافی باشد.
هدف، فقط تمیز بودن دندان‌ها نیست؛ هدف این است که خطر پوسیدگی هر کودک شناخته و کنترل شود.
۸. مراجعه منظم فقط برای پیدا کردن پوسیدگی نیست
مراجعه دندانپزشکی را بهتر است به زمانی که کودک دندان‌درد دارد موکول نکنیم. در معاینه‌های دوره‌ای می‌توان:
- خطر پوسیدگی را ارزیابی کرد
- پوسیدگی‌های اولیه را زودتر شناسایی کرد
- روش مسواک زدن و بهداشت دهان را بررسی کرد
- درباره تغذیه کودک راهنمایی گرفت
- در صورت نیاز از فلوراید حرفه‌ای استفاده کرد
- درباره سیلانت تصمیم گرفت
- برنامه مراجعه بعدی را متناسب با شرایط کودک تنظیم کرد
فاصله بین مراجعات نیز برای همه کودکان یکسان نیست و بهتر است بر اساس وضعیت دهان و میزان خطر پوسیدگی تعیین شود.
۹. دندان‌های شیری را تا زمان افتادن آنها نادیده نگیرید
دندان شیری موقت است، اما موقت بودن به معنی بی‌اهمیت بودن نیست. پوسیدگی دندان شیری می‌تواند باعث درد و اختلال در خوردن شود و اگر پیشرفت کند، درمان آن نیز ممکن است پیچیده‌تر شود. به همین دلیل، مراقبت و درمان به‌موقع دندان‌های شیری بخشی از سلامت دهان کودک است.
برای مطالعه بیشتر: دندان شیری چرا مهم است؟ آیا پوسیدگی آن باید درمان شود؟
آیا پوسیدگی اولیه همیشه به ترمیم نیاز دارد؟
نه لزوماً.
پوسیدگی یک فرایند بیماری است و نحوه مدیریت آن به مرحله و فعالیت ضایعه، خطر پوسیدگی و شرایط کودک بستگی دارد.
در بعضی ضایعات اولیه، ممکن است کنترل عوامل خطر، بهبود بهداشت دهان، استفاده مناسب از فلوراید و پایش ضایعه در اولویت باشد. در مقابل، پوسیدگی‌های پیشرفته‌تر ممکن است به درمان ترمیمی یا درمان‌های دیگر نیاز داشته باشند.
بنابراین مشاهده یک لکه روی دندان به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری درباره نوع درمان کافی نیست و بهتر است وضعیت کودک توسط دندانپزشک ارزیابی شود.
برنامه عملی والدین برای پیشگیری از پوسیدگی
اگر بخواهیم توصیه‌های بالا را به یک برنامه ساده روزانه تبدیل کنیم:
صبح و شب
- صبح: مسواک با خمیردندان فلورایددار
- شب: مسواک با خمیردندان فلورایددار
در طول روز
- در طول روز: کاهش دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین
- بعد از وعده‌های غذایی: توجه به انتخاب میان‌وعده و نوشیدنی؛ آب ساده انتخاب مناسبی برای رفع تشنگی است
هر روز و به‌صورت دوره‌ای
- هر روز: تمیز کردن بین دندان‌ها در صورت وجود تماس دندانی
- به‌صورت دوره‌ای: معاینه و ارزیابی خطر پوسیدگی توسط دندانپزشک کودک
این برنامه پیچیده نیست؛ چیزی که اهمیت دارد تداوم آن است.
اگر کودک با وجود مسواک زدن باز هم پوسیدگی دارد چه کنیم؟
اگر کودک مرتب مسواک می‌زند اما همچنان دچار پوسیدگی می‌شود، بهتر است فقط تعداد دفعات مسواک زدن را بیشتر نکنید. ممکن است عوامل دیگری در خطر پوسیدگی نقش داشته باشند، از جمله:
- دفعات مصرف قند
- نوشیدنی‌های شیرین
- روش و کیفیت مسواک زدن
- مقدار خمیردندان
- تمیز نشدن بین دندان‌ها
- سابقه پوسیدگی
- دریافت فلوراید
- شکل و وضعیت دندان‌ها
- عوامل فردی مؤثر بر خطر پوسیدگی
در این شرایط، ارزیابی خطر پوسیدگی می‌تواند مشخص کند مشکل اصلی کجاست و چه اقداماتی بیشترین فایده را برای کودک دارد.
برای مطالعه بیشتر: چرا دندان کودک با وجود مسواک زدن باز هم پوسیده می‌شود؟
چه کودکانی به برنامه پیشگیری دقیق‌تری نیاز دارند؟
اگر کودک:
- قبلاً پوسیدگی داشته است
- چند دندان دارای پوسیدگی یا ضایعات اولیه دارد
- مرتب خوراکی یا نوشیدنی شیرین مصرف می‌کند
- در مسواک زدن همکاری کافی ندارد
- دندان‌هایش به‌خوبی تمیز نمی‌شوند
- سابقه درمان‌های متعدد دندانپزشکی دارد
- یا دندانپزشک او را در گروه پرخطر قرار داده است
بهتر است برنامه پیشگیری او دقیق‌تر بررسی شود. برای این کودکان ممکن است اقدامات بیشتری مانند مراجعات نزدیک‌تر، فلوراید حرفه‌ای، اصلاح الگوی غذایی یا سایر روش‌های پیشگیرانه در نظر گرفته شود.
یک نکته مهم درباره پیشگیری
پیشگیری از پوسیدگی یک محصول یا یک اقدام منفرد نیست. مسواک، فلوراید، تغذیه مناسب، تمیز کردن بین دندان‌ها، سیلانت و مراجعه منظم هرکدام بخشی از یک برنامه پیشگیری هستند.
اما مهم‌تر از تعداد این اقدامات، این است که بدانیم کدام اقدامات برای همین کودک ضروری‌ترند. اگر کودک سابقه پوسیدگی دارد یا مرتب دچار پوسیدگی می‌شود، به جای اینکه فقط توصیه‌های عمومی را تکرار کنیم، بهتر است میزان خطر پوسیدگی او ارزیابی شود و یک برنامه متناسب با شرایطش داشته باشد.
جمع‌بندی
برای کاهش خطر پوسیدگی دندان کودک:
- مراقبت از دندان را از زمان رویش اولین دندان شروع کنید
- دندان‌ها را روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار تمیز کنید
- مقدار خمیردندان را متناسب با سن کودک استفاده کنید
- در سال‌های ابتدایی، مسواک زدن را تحت نظارت والدین انجام دهید
- دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین را کاهش دهید
- در صورت تماس دندان‌ها، فضای بین آنها را نیز تمیز کنید
- درباره فلوراید حرفه‌ای و سیلانت با دندانپزشک کودک مشورت کنید
- مراجعه دندانپزشکی را به زمان درد موکول نکنید
- خطر پوسیدگی کودک را به‌صورت فردی ارزیابی کنید
پیشگیری مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که مراقبت روزانه، تغذیه، فلوراید و مراقبت حرفه‌ای در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
سؤالات متداول والدین
از چه سنی باید مسواک زدن کودک را شروع کرد؟
از زمانی که اولین دندان کودک رویش پیدا می‌کند. لازم نیست برای شروع مسواک زدن منتظر بمانیم تا کودک چندین دندان داشته باشد.
روزی چند بار باید دندان کودک را مسواک زد؟
به‌طور معمول، مسواک زدن دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار توصیه می‌شود.
برای کودک زیر سه سال چقدر خمیردندان استفاده کنیم؟
مقدار کمی، حدود اندازه یک دانه برنج یا لکه کوچک، کافی است.
برای کودک ۳ تا ۶ سال چقدر خمیردندان لازم است؟
معمولاً مقدار خمیردندان در حدود اندازه یک نخود توصیه می‌شود.
آیا خمیردندان فلورایددار برای کودک مناسب است؟
بله. استفاده صحیح از خمیردندان فلورایددار یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری از پوسیدگی است. مقدار مورد استفاده باید متناسب با سن کودک باشد.
آیا فلوراید حرفه‌ای برای همه کودکان لازم است؟
خیر. نیاز به فلوراید حرفه‌ای بر اساس میزان خطر پوسیدگی و شرایط دهان کودک تعیین می‌شود.
آیا سیلانت برای همه کودکان ضروری است؟
خیر. شکل شیارهای دندان، سابقه پوسیدگی و میزان خطر کودک در تصمیم‌گیری درباره سیلانت نقش دارند.
آیا باید شیرینی را کاملاً از رژیم کودک حذف کنیم؟
لزومی ندارد هدف، حذف کامل همه خوراکی‌های شیرین باشد. کاهش دفعات مصرف قند و انتخاب الگوی غذایی مناسب در کنار بهداشت دهان اهمیت بیشتری دارد.
چرا ممکن است دندان کودک با وجود مسواک زدن پوسیده شود؟
چون پوسیدگی فقط به مسواک زدن وابسته نیست. رژیم غذایی، دفعات مصرف قند، فلوراید، سابقه پوسیدگی، وضعیت دندان‌ها و عوامل فردی نیز می‌توانند در خطر پوسیدگی نقش داشته باشند.
هر چند وقت یک‌بار کودک باید دندانپزشک را ببیند؟
فاصله مناسب بین مراجعات برای همه کودکان یکسان نیست. دندانپزشک می‌تواند بر اساس وضعیت دهان و میزان خطر پوسیدگی، برنامه مناسب کودک را تعیین کند.
مطالب مرتبط
یادداشت پزشکی: این مطلب برای آموزش عمومی والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا برنامه پیشگیری اختصاصی کودک نیست. نیاز کودک به فلوراید حرفه‌ای، سیلانت، تعداد مراجعات و سایر اقدامات پیشگیرانه باید بر اساس وضعیت دهان و میزان خطر پوسیدگی او توسط دندانپزشک تعیین شود.